Nhà in 1968 và chiếc máy Heidelberg vẫn còn chạy

Trước khi thành khách sạn, tòa nhà ở 68/3 Lý Tự Trọng là một nhà in nhỏ. Câu chuyện nhà in 1968 bắt đầu từ đó: người trong hẻm còn nhớ tiếng máy chạy từ sáng sớm vào mùa in lịch Tết, và mùi mực bay ra tận đầu hẻm. Bài này kể lại chúng tôi đã giữ gì khi cải tạo, và vì sao chiếc máy Heidelberg đời 1962 vẫn chạy mỗi chiều thứ Bảy.

Nhà in 1968 trong hẻm Lý Tự Trọng

Nhà in mở năm 1968, trong một căn nhà ống ba tầng sâu hun hút như phần lớn nhà phố Sài Gòn. Tầng trệt đặt máy, tầng hai là phòng sắp chữ, tầng trên cùng là kho giấy và chỗ ngủ của thợ. Việc chính là in thiệp cưới, danh thiếp, nhãn hàng cho các tiệm quanh chợ và lịch Tết. Những tháng cuối năm, máy chạy suốt ngày, giấy xếp cao tới trần.

Thợ sắp chữ làm việc với những khay gỗ chia ô, mỗi ô một con chữ chì. Họ nhặt từng chữ, xếp ngược trên thanh sắp chữ, khóa lại thành khuôn rồi mới đưa lên máy. Một tấm thiệp cưới hai mặt có khi mất cả buổi sáng chỉ để sắp chữ.

Nhà in 1968 đóng cửa khi in kỹ thuật số thay thế dần in typo. Tòa nhà để trống nhiều năm trước khi chúng tôi thuê lại và bắt đầu cải tạo.

Những gì chúng tôi giữ lại khi cải tạo

Khi cải tạo, chúng tôi giữ lại những gì còn dùng được: khung nhà, sàn gạch bông ở tầng trệt, mấy khay chữ chì và chiếc máy in Heidelberg đời 1962. Máy được lau dầu, thay dây curoa và đặt ngay giữa sảnh.

Sàn gạch bông xanh coban được cạy lên từng viên, rửa sạch rồi lát lại đúng chỗ cũ; những viên vỡ được thay bằng gạch đặt làm theo mẫu. Các khay chữ chì nay treo trên tường sảnh và trong vài phòng, như một bức tranh ghép từ chữ. Gỗ cũ từ các kệ giấy được bào lại làm đầu giường và bàn viết.

Những thứ không giữ được, chúng tôi chụp ảnh và in lại. Các tấm ảnh cũ của nhà in treo xen giữa tranh trong phòng Gallery King là một phần của câu chuyện ấy.

Chiếc máy Heidelberg đời 1962

Heidelberg là hãng máy in của Đức, có trụ sở ở thành phố cùng tên. Dòng máy in tờ rời tự động của hãng, được thợ in nhiều nước gọi vui là "cối xay gió" vì chuyển động của cánh tay nạp giấy, từng có mặt trong rất nhiều nhà in nhỏ khắp thế giới, kể cả ở Sài Gòn. Bạn có thể xem lịch sử của hãng trên trang chính thức của Heidelberg.

Chiếc máy ở sảnh Xưởng 68 không lớn nhưng rất nặng, đứng vững trên nền gạch như đã ở đó từ đầu. Cánh tay nạp giấy hút từng tờ, đưa vào giữa hai mặt ép, rồi đặt tờ đã in ra khay bên kia. Tiếng máy đều như nhịp tim, và đó là âm thanh nhiều khách nói họ nhớ nhất khi rời đi.

Giữ một chiếc máy cũ chạy được không dễ. Dầu bôi trơn phải thay định kỳ, con lăn mực phải rửa sau mỗi lần in, và phụ tùng thì phải tìm từ những thợ in lâu năm còn giữ. Chúng tôi làm việc đó vì muốn khách nhìn thấy nhà in 1968 đang thở, không chỉ đọc về nó.

Xem máy chạy mỗi chiều thứ Bảy

Mỗi chiều thứ Bảy lúc 16:00, máy chạy in thử một tấm thiệp hoặc một trang thơ. Khách lưu trú và khách ghé Mực đều có thể đứng xem, và mang về một bản in còn thơm mực. Buổi in kéo dài khoảng 30 phút, có người giải thích từng bước từ sắp chữ tới lên máy.

Nếu bạn muốn tự tay thử, workshop in lụa túi vải ở Xưởng là lựa chọn gần nhất: khác kỹ thuật, nhưng cùng tinh thần làm bằng tay. Xem lịch ở trang workshop & trải nghiệm.

Nhà in 1968 hôm nay

Hôm nay, tầng trệt nhà in cũ là sảnh, café-bar Mực và phòng triển lãm. Tầng trên là 24 căn phòng, mỗi phòng do một nghệ sĩ Việt đương đại sáng tác. Chúng tôi chọn nghệ sĩ có cách làm việc gần với tinh thần nhà in: in lụa, khắc gỗ, sơn mài, gốm. Đọc thêm về họ ở trang nghệ sĩ & triển lãm.

Ghé nhà in 1968 dù không ở lại

Sảnh, café-bar Mực và phòng triển lãm mở cho mọi người, không cần là khách lưu trú. Bạn có thể ghé uống một ly cà phê, xem chiếc máy Heidelberg và các khay chữ chì trên tường, rồi đi một vòng phòng triển lãm, mở 09:00–21:00 và vào cửa tự do.

Nếu đi theo nhóm, trường học hay câu lạc bộ ảnh muốn nghe kể chuyện nhà in 1968 và xem máy chạy ngoài giờ thứ Bảy, hãy nhắn Zalo trước vài ngày; lễ tân sẽ sắp một buổi riêng khi có người trực máy. Xin đừng tự chạm vào máy: các bộ phận chuyển động nhanh và nặng hơn vẻ ngoài của nó.

Muốn ngủ một đêm trong nhà in 1968, xem các hạng phòng hoặc đọc câu chuyện của Xưởng 68.

Ở lại nhà in 1968

Nếu muốn ngủ trong chính nhà in 1968, mỗi căn phòng giữ lại một phần của nó: sàn gạch bông, bức tường gạch hay khay chữ chì treo ở Mực. Khách lưu trú được dạo phòng tranh cùng lễ tân lúc 17:30 hằng ngày, nghe chuyện nhà in 1968 và các nghệ sĩ. Còn nếu chỉ ghé chơi, hãy đến vào chiều thứ Bảy lúc 16:00 để xem chiếc Heidelberg chạy và mang về một bản in thử của nhà in 1968.

Câu chuyện trong bài là ví dụ minh họa của web mẫu Sổ Lưu Trú; tên khách sạn, tòa nhà và các chi tiết lịch sử của nhà in đều là hư cấu.